Inhoudsopgave
- Wat is PCOS?
- Symptomen van PCOS
- Onregelmatige of uitblijvende menstruatie
- Tekenen van verhoogde androgenen (hyperandrogenie)
- Polycysteuze eierstokken op echo
- Overgewicht en insulineresistentie
- De diagnose: Rotterdam-criteria
- Bloedwaarden bij PCOS
- Behandeling van PCOS
- Leefstijl als eerste stap
- Anticonceptiepil
- Metformine
- Inductie van ovulatie (bij kinderwens)
- Behandeling van acne en hirsutisme
- Wanneer naar de huisarts?
Je menstruatie is onregelmatig, je hebt last van acne of opeens meer haargroei op je gezicht, en de weegschaal wil maar niet meewerken — ook al eet je gezond. Dit soort klachten worden vaak afgewimpeld of aan stress toegeschreven, maar ze kunnen wijzen op PCOS: het polycysteus-ovariumsyndroom. In dit artikel lees je hoe PCOS wordt herkend en gediagnosticeerd, wat de bloedwaarden betekenen, en welke behandelingen beschikbaar zijn.
Wat is PCOS?
PCOS staat voor polycysteus-ovariumsyndroom en is de meest voorkomende hormonale aandoening bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Naar schatting hebben 5 tot 10 procent van de vrouwen in Nederland PCOS — al blijft een groot deel ondiagnosticeerd. De naam is enigszins misleidend: de “cysten” op de eierstokken zijn eigenlijk onrijpe follikels (kleine blaasjes met een eicel), en niet iedere vrouw met PCOS heeft zichtbare polycysteuze eierstokken op echo.
PCOS is geen enkelvoudige aandoening maar een syndroom — een cluster van kenmerken dat per persoon sterk verschilt.
Symptomen van PCOS
De symptomen van PCOS lopen sterk uiteen, maar de meest voorkomende zijn:
Onregelmatige of uitblijvende menstruatie
Dit is vaak het eerste signaal. Bij PCOS vindt de eisprong niet of onregelmatig plaats (oligoovulatie of anovulatie), waardoor de cyclus verlengd is (meer dan 35 dagen) of de menstruatie helemaal uitblijft. Sommige vrouwen menstrueren maar 4 tot 9 keer per jaar.
Tekenen van verhoogde androgenen (hyperandrogenie)
Androgenen zijn hormonen die ook bij vrouwen worden aangemaakt, maar bij PCOS in hogere concentraties. Dit uit zich in:
- Acne — met name op de kin, kaken en rug, en resistent tegen normale behandeling
- Hirsutisme — overmatige haargroei op plekken waar dit normaal weinig voorkomt: boven de lip, kin, borst, buik of binnenkant dijen
- Androgeen alopecia — haarverlies op het hoofd, met name op de kruin
Polycysteuze eierstokken op echo
Op een transvaginale echo zijn bij PCOS-typisch twintig of meer follikels per eierstok zichtbaar (volumenorm PCOS: >10 ml per eierstok). Dit criterium is in 2023 aangescherpt door nieuwe ESHRE-richtlijnen.
Overgewicht en insulineresistentie
Ongeveer 50 tot 80 procent van de vrouwen met PCOS heeft overgewicht, maar PCOS komt ook voor bij vrouwen met een gezond gewicht. Insulineresistentie — waarbij cellen minder goed reageren op insuline — is aanwezig bij de meerderheid van de vrouwen met PCOS en draagt bij aan de hormonale verstoring.
De diagnose: Rotterdam-criteria
De diagnose PCOS wordt gesteld via de Rotterdam-criteria (2003, herzien in ESHRE-richtlijn 2023). Je hebt PCOS als je voldoet aan minimaal twee van de drie volgende criteria:
- Onregelmatige of uitblijvende eisprong (oligo- of anovulatie)
- Klinische of biochemische hyperandrogenie (zichtbare symptomen of verhoogde androgeenwaarden in bloed)
- Polycysteuze eierstokken op echo
Andere oorzaken voor dezelfde klachten moeten eerst worden uitgesloten: schildklieraandoeningen (TSH), bijnierschorsinsufficiëntie (17-OH-progesteron) en hyperprolactinemie (prolactine).
Bloedwaarden bij PCOS
Bij vermoeden van PCOS laat de huisarts doorgaans een aantal bloedonderzoeken uitvoeren:
| Waarde | Wat het meet | Bij PCOS |
|---|---|---|
| LH/FSH ratio | Verhouding van twee hormonen | Vaak verhoogd (>2:1) |
| Totaal testosteron | Androgeen | Verhoogd of hoog-normaal |
| AMH | Eierstokfunctie/reserve | Vaak sterk verhoogd |
| Insuline nuchter | Insulinegevoeligheid | Verhoogd bij insulineresistentie |
| Nuchter glucose | Bloedsuikerspiegel | Normaal of verhoogd |
| TSH | Schildklier uitsluiten | Normaal bij PCOS |
| Prolactine | Hyperprolactinemie uitsluiten | Normaal bij PCOS |
Een verhoogde AMH-waarde (anti-Mülleriaans hormoon) is kenmerkend voor PCOS en weerspiegelt het grote aantal follikels in de eierstokken. Bij twijfel over de diagnose kan AMH het onderscheid helpen maken.
Behandeling van PCOS
Er is geen genezing voor PCOS, maar de klachten zijn goed te behandelen. De aanpak hangt af van jouw specifieke klachten en je kinderwens.
Leefstijl als eerste stap
Bij PCOS met overgewicht is leefstijlaanpassing de meest effectieve eerste behandeling. Zelfs een gewichtsverlies van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht kan de hormonale balans significant verbeteren, de cyclus regelmatiger maken en de kans op spontane ovulatie vergroten. Een low-GI dieet (voedsel met lage glycemische index) is het best onderzocht bij PCOS en werkt gunstig op insulinegevoeligheid.
Anticonceptiepil
Bij vrouwen zonder directe kinderwens is de anticonceptiepil de meest gebruikte behandeling. De pil reguleert de cyclus, vermindert androgeenspiegels (en daarmee acne en hirsutisme) en beschermt het baarmoederslijmvlies tegen overmatige opbouw. Pillen met een antiandrogene progestine (zoals cyproteronacetaat of drospirenon) zijn bij hyperandrogenie te prefereren.
Metformine
Metformine is een diabetesmedicijn dat insulinegevoeligheid verbetert. Het is bij PCOS een erkende behandeloptie, met name bij insulineresistentie of als de pil niet verdragen wordt. Metformine kan de cyclus reguleren, gewichtstoename tegengaan en bij kinderwens de kans op ovulatie verhogen.
Inductie van ovulatie (bij kinderwens)
Als je zwanger wilt worden, zijn er verschillende opties om de eisprong op gang te brengen:
- Letrozol — aromataseremmer, in Nederland eerste keuze voor ovulatie-inductie bij PCOS
- Clomifeen — al langer in gebruik, maar minder effectief dan letrozol
- FSH-injecties — bij falen van orale middelen
- IVF — als bovenstaande opties niet werken
Behandeling van acne en hirsutisme
Naast de pil kan de huisarts plaatselijk werkende middelen voorschrijven voor acne. Voor hirsutisme is spironolacton (een diureticum met antiandrogene werking) effectief maar alleen beschikbaar als de pil gecontra-indiceerd is. Permanente ontharing (laser) is een cosmetische optie.
Wanneer naar de huisarts?
- Je menstruatie is langer dan 3 maanden uitgebleven zonder zwangerschap
- Je hebt aanhoudende acne die niet reageert op normale behandeling
- Je merkt overmatige haargroei op ongewone plekken
- Je probeert zwanger te worden maar de eisprong blijft uit
- Je hebt een bekende PCOS-diagnose en wilt weten of jij ook in aanmerking komt voor metformine of ovulatie-inductie
Bronnen
- NHG-standaard Onregelmatige cyclus en vaginaal bloedverlies
- NVOG — PCOS patiënteninformatie
- ESHRE International Evidence-Based Guideline for PCOS 2023
- Farmacotherapeutisch Kompas — Metformine
- Teede HJ et al. Recommended Weight Management Practices for Women with PCOS. J Clin Endocrinol Metab. 2023. PMID: 36472686
Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je huisarts voor persoonlijk advies.