Overgang symptomen: complete gids voor vrouwen

Je slaapt minder goed, hebt plotselinge hittegolven door je lichaam, en je stemming wisselt meer dan je gewend bent. Of je cyclus wordt onregelmatiger en je vraagt je af: is dit de overgang? Voor veel vrouwen is de overgang een periode vol vragen en onzekerheid, mede omdat de klachten zo uiteenlopend zijn en de informatievoorziening niet altijd even duidelijk. In dit artikel leggen we uit wat de overgang precies inhoudt, welke symptomen erbij horen, en wat je zelf kunt doen.

Wat is de overgang precies?

De term “overgang” is een verzamelnaam voor de hormonale transitie van de vruchtbare levensfase naar de menopauze. Er zijn drie fasen te onderscheiden:

Perimenopauze

De perimenopauze is de overgangsperiode die gemiddeld 4 tot 6 jaar duurt vóór de laatste menstruatie. In deze fase schommelen oestrogeen- en progesteronspiegels sterk en onregelmatig. De cycli worden onregelmatiger. De meeste klachten beginnen al in de perimenopauze — niet pas na de laatste menstruatie.

Menopauze

De menopauze is de laatste menstruatie. Je weet pas achteraf dat je in de menopauze bent: de diagnose wordt gesteld als je 12 opeenvolgende maanden geen menstruatie hebt gehad. In Nederland is de gemiddelde leeftijd van de menopauze 51 jaar.

Postmenopauze

Alles na de menopauze heet de postmenopauze. De hormoonspiegels blijven chronisch laag. Klachten zoals opvliegers kunnen de eerste jaren na de menopauze het ergst zijn en daarna afnemen, maar sommige symptomen (genitourogenitale klachten, verhoogd botrisico) kunnen levenslang aanhouden.

Wanneer begint de overgang?

De perimenopauze begint bij de meeste vrouwen tussen hun 45e en 50e. Indicatoren:

• Onregelmatigere of kortere/langere cycli
• Veranderde menstruatiekracht (vaak eerst heviger)
• Eerste klachten van opvliegers of slaapproblemen

Een verhoogde FSH-waarde (>10 IU/L in de vroege folliculaire fase, later >25–40 IU/L bij nadering menopauze) weerspiegelt dat de hypofyse harder werkt om de verminderd reagerende eierstokken te stimuleren. FSH-meting is soms nuttig voor bevestiging van de overgang, al is één meting onvoldoende voor diagnose.

Symptomen per categorie

Vasomotorische symptomen: opvliegers en nachtelijk zweten

Dit zijn de bekendste overgangsklachten en komen voor bij 70 tot 80 procent van de vrouwen in de perimenopauze.

Opvlieger: een plotselinge sensatie van intense hitte, die begint in de borst of het gezicht en zich verspreidt. Gepaard gaand met roodheid en zweten. Duurt gemiddeld 3–5 minuten. Kan meerdere keren per dag optreden.

Nachtelijk zweten: een opvlieger die ’s nachts optreedt en het slaapritme verstoort. Soms zo hevig dat kleding en beddengoed doorweekt zijn.

Vasomotorische klachten zijn voor de meeste vrouwen het ergst in de twee jaar na de menopauze en nemen daarna geleidelijk af — al kan dit bij sommige vrouwen 10 jaar of langer aanhouden.

Genitourogenitale symptomen

Dit worden ook wel GSM-klachten genoemd (genitourogenitaal syndroom van de menopauze). Ze ontstaan doordat de slijmvliezen van de vagina, plasbuis en blaas afhankelijk zijn van oestrogeen voor hun vochtigheid en elasticiteit.

• Vaginale droogheid — schrale, droge slijmvliezen
• Pijn bij seks (dyspareunie)
• Verhoogde gevoeligheid voor infecties (vaginose, schimmelinfecties)
• Urinewegklachten — aandrang, frequenter plassen, urineverlies
• Recidiverende blaasontsteking — door verandering in de vaginale flora

In tegenstelling tot opvliegers verdwijnen genitourogenitale klachten niet vanzelf. Ze nemen toe als ze niet behandeld worden.

Stemmings- en cognitieve veranderingen

• Stemmingswisselingen — emotioneler, prikkelbaar, kortaf
• Angstgevoelens — soms ineens angstiger of bezorgder dan normaal
• Depressieve gevoelens — met name bij vrouwen met een voorgeschiedenis van depressie of PMS
• Concentratieproblemen en “hersenmist” — vergeetachtigheid, moeite om te focussen
• Vermindering van libido — zowel door hormonale veranderingen als door vermoeidheid en genitale klachten

Stemmingsklachten zijn het sterkst in de perimenopauze, wanneer de hormoonschommelingen het grootst zijn.

Slaapproblemen

Slaapproblemen treffen 40 tot 60 procent van de vrouwen in de overgang. Oorzaken:

• Nachtelijk zweten wekt vrouwen meerdere keren per nacht
• Hormonale schommelingen beïnvloeden de slaaparchitectuur
• Angst en piekeren (mede door hormonale invloed) kunnen het inslapen bemoeilijken

Slaaptekort versterkt op zijn beurt stemmingsklachten, concentratieproblemen en pijnperceptie — een vicieuze cirkel.

Andere klachten

• Gewrichts- en spierpijn — ook wel “overgangsreumatiek” genoemd
• Hartkloppingen — plotselinge snelle hartslag, soms alarmerend maar doorgaans onschuldig
• Haaruitval — diffuse dunning van het haar op het hoofd
• Huid en nagels — drogere huid, minder elasticiteit, nagels worden brozer
• Gewichtstoename — met name rondom de buik, door verschuivingen in vetmetabolisme

Wat kun je zelf doen?

Leefstijl

• Beweging — regelmatige lichaamsbeweging vermindert de frequentie en intensiteit van opvliegers, verbetert de slaap en stemming
• Alcohol en cafeïne beperken — beide zijn uitlokkende factoren voor opvliegers
• Roken stoppen — roken versnelt de overgang en verergert klachten
• Lagen kleden — bij opvliegers helpt het om lagen kleding te dragen die je makkelijk kunt uitdoen
• Koele slaapkamer — lagere temperatuur vermindert nachtelijk zweten

Voeding

Een mediterraan dieet met veel groenten, peulvruchten, vis en weinig ultra-bewerkt voedsel is de best onderzochte voedingsaanpak bij overgangsklachten.

Lokale middelen bij vaginale droogheid

Vrij verkrijgbare vaginale smeermiddelen (op waterbasis) en vaginale moisturizers kunnen direct verlichting geven bij genitale klachten, zonder hormonaal effect.

FSH-waarden als bevestiging

Een eenmalige FSH-meting is niet diagnostisch — de waarden schommelen sterk in de perimenopauze. Pas bij consistent hoge waarden (>40 IU/L) in combinatie met 12 maanden uitblijvende menstruatie is de diagnose menopauze officieel.

Wanneer naar de huisarts?

• Je opvliegers of nachtelijk zweten belemmeren je dagelijks functioneren en slaap
• Je hebt aanhoudende vaginale droogheid of pijn bij seks
• Je hebt stemmingswisselingen of depressieve klachten die je leven beïnvloeden
• Je ervaart overgangsklachten vóór je 45e
• Je wilt weten of hormoontherapie (HRT) een optie voor je is
• Je hebt onregelmatig bloedverlies of heviger menstruaties dan normaal

Bronnen

• NHG-standaard Overgang
• NVOG — De overgang: informatie voor patiënten
• RIVM — Menopauze en gezondheid
• Harlow SD et al. Executive summary of the Stages of Reproductive Aging Workshop + 10. Menopause. 2012. PMID: 25351174
• NICE Guideline NG23 — Menopause: diagnosis and management (2023 update)

Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je huisarts voor persoonlijk advies.