Vitamine D tekort waarden: wat betekenen de getallen?

Je huisarts heeft je vitamine D laten meten en het getal zegt je niets. 32 nmol/L — is dat veel? Weinig? Of precies goed? In Nederland heeft naar schatting 40 tot 50 procent van de bevolking in de wintermaanden een vitamine D-gehalte dat als onvoldoende wordt beschouwd. Toch weten de meeste mensen niet wat hun waarde zou moeten zijn.

Vitamine D is technisch gezien geen vitamine maar een hormoon. Het wordt aangemaakt in je huid onder invloed van UVB-straling en heeft invloed op honderden genen in je lichaam — van immuunfunctie tot botopbouw, van spierkracht tot stemming.

Wat meet je met vitamine D bloedonderzoek?

Wanneer je huisarts vitamine D aanvraagt, wordt doorgaans 25-hydroxyvitamine D (25-OH-vitamine D, ook geschreven als calcidiol) gemeten. Dit is de opslagvorm van vitamine D in je bloed — de hoeveelheid die beschikbaar is voor gebruik door je lichaam.

De actieve vorm, 1,25-dihydroxyvitamine D (calcitriol), wordt zelden gemeten omdat die sterk varieert en geen goede weerspiegeling is van je vitamine D-status.

De uitkomst wordt uitgedrukt in nmol/L (nanomol per liter). Sommige landen, met name de VS, gebruiken ng/mL. De omrekeningsfactor: nmol/L ÷ 2.5 = ng/mL.

Normaalwaarden vitamine D in nmol/L

Er bestaan licht uiteenlopende definities, maar de meest gebruikte indeling is:

De Nederlandse gezondheidsraad hanteert een streefwaarde van ≥50 nmol/L als ondergrens voor adequaatheid. Veel artsen en onderzoekers beschouwen >75 nmol/L als het niveau waarbij je de meeste gezondheidsvoordelen ervaart.

Hoe ontstaat vitamine D in je lichaam?

Je huid maakt vitamine D₃ aan wanneer UVB-straling (golflengtes 290–315 nm) inwerkt op 7-dehydrocholesterol in de huidcellen. Dit proces is seizoen- en breedtegraad-afhankelijk.

In Nederland (breedtegraad ~52°N): – April–september: voldoende UVB voor aanmaak bij regelmatige buitenactiviteit – Oktober–maart: UVB-intensiteit te laag voor significante vitamine D-synthese

Dit verklaart waarom het tekort zo wijdverspreid is: we leven het grootste deel van het jaar in een periode van weinig zonlicht, en als de zon wél schijnt, blijven we binnen of smeren we zonnebrandcrème.

Risicogroepen voor vitamine D tekort

Donkere huidskleur

Melanine in de huid filtert UVB-straling. Mensen met een donkere huidskleur hebben 3 tot 6 keer meer zonblootstelling nodig om dezelfde hoeveelheid vitamine D aan te maken als mensen met een lichte huid. In Nederlandse klimaatomstandigheden is dit bijna onmogelijk te compenseren zonder suppletie.

Weinig buitenkomen

Ouderen die weinig buiten komen, mensen met een zittend beroep, en mensen die sociaal geïsoleerd zijn, missen de voornaamste bron van vitamine D. Institutionaliseerde ouderen (verpleeghuisbewoners) hebben bijzonder hoge risico’s op ernstige tekorten.

Overgewicht en obesitas

Vitamine D is vetoplosbaar. Bij overgewicht wordt vitamine D opgeslagen in vetweefsel en is minder beschikbaar in het bloed. Mensen met obesitas (BMI >30) hebben gemiddeld 20–30% lagere vitamine D-spiegels en hebben hogere suppletiedoses nodig om adequate bloedspiegels te bereiken.

Gesluierde kleding

Het bedekken van huid om religieuze of culturele redenen vermindert de huidblootstelling en daarmee de vitamine D-aanmaak sterk.

Ouderen (>65 jaar)

Naarmate je ouder wordt, neemt de capaciteit van je huid om vitamine D aan te maken af — met wel 75% vergeleken met jonge volwassenen. Combineer dit met minder buiten komen en je begrijpt waarom vitamine D tekort bij ouderen bijzonder prevalent is.

Maagdarmziekten met vetmalabsorptie

Vitamine D is vetoplosbaar; mensen met coeliakie, de ziekte van Crohn, colitis ulcerosa, of na darmchirurgie absorberen vetoplosbare vitaminen slecht.

Vegetariërs en veganisten

De hoeveelheid vitamine D in plantaardige voeding is minimaal. Vette vis (haring, makreel, zalm) en eidooiers zijn de voornaamste voedingsbronnen; wie die mijdt, is volledig afhankelijk van zonlicht en suppletie.

Symptomen van vitamine D tekort

Bij een ernstig tekort (<25 nmol/L) zijn de klachten het meest uitgesproken: – Botpijn, spierzwakte – Vermoeidheid en algemeen malaise – Verhoogde vatbaarheid voor infecties – Depressieve gevoelens en prikkelbaarheid

Bij een mild tot matig tekort (25–50 nmol/L) zijn de klachten vaguer en moeilijk toe te schrijven: – Aanhoudende vermoeidheid – Spierpijn of spierkrampen – Vaker ziek zijn (immuunfunctie verminderd) – Somber gevoel, verminderde motivatie

Een groot deel van de mensen met een vitamine D tekort heeft helemaal geen merkbare klachten — wat meting des te belangrijker maakt.

Vitamine D3 versus D2: welke is beter?

Er bestaan twee vormen van vitamine D als supplement:

Vitamine D₃ (cholecalciferol)

• Dezelfde vorm als aangemaakt in menselijke huid
• Afkomstig van lanolin (wolvet van schapen) of korstmossen (veganistische D3)
• Effectiever: verhoogt bloedspiegels 2 tot 3 keer sterker dan D2 en houdt die langer op peil
• Aanbevolen voorkeur

Vitamine D₂ (ergocalciferol)

• Afkomstig van schimmels en gisten (altijd veganistisch)
• Minder effectief in het verhogen van 25
• OH
• vitamine D bloedspiegels
• Kortere halfwaardetijd

Tenzij je strict veganistisch bent en geen veganistische D3 kunt vinden, kies dan voor D₃.

Vitamine D combineren met K2: heeft dat zin?

Vitamine K2 (menaquinon) speelt een rol in de activering van eiwitten die calcium naar de botten sturen in plaats van naar de slagaders. Er zijn theoretische en observationele redenen om D3 en K2 te combineren, met name bij hogere D3-doses (>2000 IU/dag) en bij mensen met risico op hart-/vaatziekten.

Bewijs voor klinisch voordeel bij gezonde mensen zonder tekort is beperkt, maar de combinatie wordt als veilig beschouwd. Als je langdurig hoge doses D3 neemt, is het redelijk om K2 (100–200 µg MK-7 per dag) toe te voegen.

Hoeveel vitamine D supplement heb je nodig?

De onderhoudsdosis voor gezonde volwassenen: – 400–800 IU/dag: minimaal onderhoud, onvoldoende bij al aanwezig tekort – 1000–2000 IU/dag: adequaat voor de meeste volwassenen in Nederland

Bij vastgesteld tekort (<50 nmol/L): – 2000–4000 IU/dag: voor herstel bij matig tekort – Bij ernstig tekort (< 25 nmol/L) of bijzondere risicogroepen: hogere laaddoses (wekelijks 25.000 IU gedurende 8 weken) zijn soms nodig, altijd onder medische begeleiding

Veiligheidsgrenzen

De European Food Safety Authority (EFSA) stelt de bovenste veilige grens op 4000 IU/dag voor de algemene bevolking. Hogere doses zijn soms therapeutisch noodzakelijk maar vereisen bloedspiegelbewaking.

Vitamine D-toxiciteit (hypervitaminose D) treedt op bij langdurig gebruik van >10.000 IU/dag en leidt tot hypercalciëmie: te veel calcium in het bloed, met als gevolg misselijkheid, nierstenen en in ernstige gevallen nierfalen.

Hoe lang duurt het voordat vitamine D herstelt?

Bij adequate suppletie stijgt de 25-OH-vitamine D spiegel met gemiddeld 1–2 nmol/L per 10 IU dagelijks. Praktisch gezien: – Bij 1000 IU/dag: verwacht stijging van ~3–5 nmol/L per maand – Bij 2000 IU/dag: verwacht stijging van ~6–10 nmol/L per maand – Hersteltijd van ernstig tekort naar optimaal niveau: 3–6 maanden

Laat na 3 maanden suppletie opnieuw meten om te controleren of de waarden voldoende zijn gestegen.

Wanneer naar de huisarts?

• Bij waarden <25 nmol/L: altijd overleggen voor adequate dosis en begeleiding
• Bij klachten van botpijn of spierzwakte samen met laag vitamine D
• Bij verhoogde calciumbloedwaarden samen met vitamine D-suppletie
• Als je hoge doses (>4000 IU/dag) wilt gebruiken

Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je huisarts voor persoonlijk advies.

Bronnen

• NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement — Nederlands Huisartsen Genootschap
• Referentiewaarden bloedonderzoek — Nederlandse laboratoriumnormen
• Treskes RW, et al. (2021). Reference intervals for routine haematology and biochemistry. Annals of Clinical Biochemistry.
• RIVM — Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
• Farmacotherapeutisch Kompas — KNMP

Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je huisarts voor de interpretatie van jouw bloeduitslag.