Urinezuur te hoog jicht: oorzaken, preventie en behandeling

Een plotselinge felle pijn in je grote teen midden in de nacht — alsof er vuur in het gewricht brandt. Dit is het klassieke beeld van een jichtaanval. De boosdoener: urinezuurkristallen die zich opstapelen in gewrichten. En die kristallen komen uit een te hoog urinezuurgehalte in het bloed, de aandoening die hyperurikemie heet.

Maar een hoog urinezuur leidt niet bij iedereen tot jicht. En niet elke jichtaanval betekent dat je voor de rest van je leven medicijnen moet gebruiken. Wat er precies speelt, legt dit artikel uit.

Wat is urinezuur?

Urinezuur is het eindproduct van de afbraak van purines — stikstofhoudende verbindingen die voorkomen in DNA en RNA. Purines komen uit twee bronnen:

1. Endogeen: aanmaak in het lichaam zelf bij celdood en celvernieuwing
2. Exogeen: via voeding, met name rood vlees, orgaanvlees, schaal- en schelpdieren en bier

Urinezuur wordt voornamelijk door de nieren uitgescheiden in de urine (70%) en in kleinere hoeveelheden via de darmen (30%). Als de productie te hoog is of de uitscheiding te laag, stijgt het urinezuurgehalte in het bloed.

Normaalwaarden urinezuur

Vrouwen hebben vóór de menopauze lagere urinezuurwaarden dan mannen, doordat oestrogeen de uitscheiding bevordert. Na de menopauze stijgt het urinezuur bij vrouwen en gaat het niveau meer richting dat van mannen.

Van hyperurikemie naar jicht: hoe werkt dat?

Hyperurikemie (te hoog urinezuur) leidt niet automatisch tot jicht. Ongeveer twee derde van de mensen met hyperurikemie krijgt nooit een jichtaanval. Maar wanneer de urinezuurconcentratie hoog genoeg is, kunnen urinezuurkristallen (natriumuuraatkristallen) neerslaan in gewrichten en weefsels.

Die kristallen triggeren een heftige immuunrespons: witte bloedcellen proberen de kristallen op te ruimen en geven daarbij een stortvloed aan ontstekingsstoffen vrij. Resultaat: intense pijn, zwelling, roodheid en warmte in het gewricht — een jichtaanval.

Favoriete plekken van jicht: – Metatarsofalangeale gewricht van de grote teen (podagra) — het meest klassiek – Enkel, knie, pols, vingergewrichten

Een jichtaanval: wat te doen?

Een acute jichtaanval duurt zonder behandeling 5 tot 14 dagen en gaat dan spontaan over. Maar de pijn is zo intens dat de meeste mensen behandeling nodig hebben.

Eerste hulp bij jichtaanval

1. Rust het gewricht — gebruik het zo min mogelijk
2. Koelen met een ijspakking (niet direct op huid) gedurende 20–30 minuten
3. Pijnstilling:
   • NSAID’s (ibuprofen, naproxen, indometacine) zijn de eerste keuze — begin zo snel mogelijk na het begin van de aanval
   • Colchicine (0.5 mg 2–3x per dag) effectief bij vroeg gebruik, maar minder goed verdragen bij late start
   • Corticosteroïden (prednison) bij contra-indicaties voor NSAID’s of colchicine (bijv. nierpatiënten, ouderen)
4. Veel water drinken — helpt urinezuur uitscheiden
5. Vermijd alcohol totdat de aanval over is

Wat je niet moet doen tijdens een aanval

• Allopurinol niet starten of de dosis aanpassen tijdens een acute aanval — dit kan de aanval verlengen of verergeren
• Alcohol drinken (fructose in bier verhoogt urinezuur acuut)

Risicofactoren voor hyperurikemie en jicht

Voeding en dranken

• Rood vlees en orgaanvlees (lever, nier, hart): hoog purinegehalte
• Schaal- en schelpdieren (garnalen, mosselen, oesters, ansjovis, sardines): sterk purinerijk
• Bier: bevat zelf purines en bevordert urinezuurproductie via alcohol én fructose
• Frisdranken en vruchtensappen met fructose: fructosemetabolisme verhoogt urinezuurproductie direct
• Alcohol in het algemeen: vermindert urinezuuruitscheiding door de nieren

Overgewicht en metabool syndroom

Overgewicht verhoogt de aanmaak van urinezuur én vermindert de uitscheiding. Jicht is nauw verbonden met het metabool syndroom (centrale obesitas, hypertensie, dyslipidemia, insulineresistentie).

Diuretica (plaspillen)

Lisdiuretica en thiazidediuretica verlagen de renale uitscheiding van urinezuur en zijn een veelvoorkomende iatrogene oorzaak van hyperurikemie.

Nierfunctiebeperking

De nieren scheiden urinezuur uit. Bij verminderde nierfunctie (CKD) stijgt het urinezuur vrijwel altijd.

Genetische aanleg

De familie-anamnese is sterk bij jicht. Meerdere genvarianten beïnvloeden het urinezuurtransport in de nieren.

Andere medicijnen

• Ciclosporine (immunosuppressivum)
• Pyrazinamide (tuberculosemedicijn)
• Lage-dosis aspirine (vermindert urinezuurklaring)

Preventie via voeding en leefstijl

Wat te verminderen

• Rood vlees en orgaanvlees (max 1–2x per week)
• Frisdranken en sappen met fructosesiroop
• Alcohol, met name bier (ook alcoholvrij bier bevat purines)

Wat te eten

• Magere zuivel (melk, yoghurt): verhoogt urinezuuruitscheiding en verlaagt jichtrisico
• Koffie: observationeel geassocieerd met lagere urinezuurspiegels (café zwart, niet met suiker)
• Vitamine C: kleine, significante verlaging van urinezuur bij supplementatie
• Kersen en kersextract: meerdere studies tonen verlaging van jichtaanvallenrisico aan

Hydratatie

Ruim water drinken (2–2.5 liter per dag) bevordert urinezuuruitscheiding. Een alkalischer urine (hogere pH) verbetert de oplosbaarheid van uraat.

Gewichtsverlies

Afvallen vermindert urinezuurproductie én verbetert uitscheiding. Let op: crash-diëten juist vermijden, want snelle vetafbraak verhoogt urinezuur tijdelijk sterk.

Medicatie: wanneer is allopurinol nodig?

Allopurinol is het meest gebruikte urinezuurverlagende middel. Het remt het enzym xanthine-oxidase, waardoor minder urinezuur wordt aangemaakt.

Indicaties voor langdurige behandeling met allopurinol: – ≥2 jichtaanvallen per jaar – Jichttophi (urinezuurdepots in weefsels, zichtbare knobbeltjes) – Niercomplicaties door jicht (uraatnefrolithiasis — nierstenen) – Jicht bij CKD – Jicht bij mensen die diuretica niet kunnen stoppen

Startdosis: 100 mg/dag, laag beginnen om aanvallen te voorkomen Doeldosis: ophogen naar 300–600 mg/dag om urinezuur <360 µmol/L te bereiken Streefwaarde bij allopurinolbehandeling: urinezuur < 360 µmol/L (mannen), < 300 µmol/L bij tophi

Alternatief: febuxostat (remt xanthine-oxidase sterker, maar meer cardiovasculair risico bij hartpatiënten).

Benzbromaron bevordert uitscheiding via de nieren — minder gebruikt, niet geschikt bij nierstenen.

Wanneer naar de huisarts?

• Eerste jichtaanval: altijd naar de huisarts voor bevestiging en bloedonderzoek
• Herhaalde aanvallen (meer dan 1 per jaar)
• Urinezuur > 500 µmol/L zonder aanvallen (hoog risico)
• Zichtbare knobbeltjes (tophi) in gewrichten of oren
• Aanvallen ondanks dieetmaatregelen

Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je huisarts voor persoonlijk advies.

Bronnen

• NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement — Nederlands Huisartsen Genootschap
• Referentiewaarden bloedonderzoek — Nederlandse laboratoriumnormen
• Treskes RW, et al. (2021). Reference intervals for routine haematology and biochemistry. Annals of Clinical Biochemistry.
• RIVM — Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
• Farmacotherapeutisch Kompas — KNMP

Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je huisarts voor de interpretatie van jouw bloeduitslag.