Nitrofurantoine bijwerkingen en bruine urine: alles wat je moet weten

Je hebt nitrofurantoine gekregen voor een blaasontsteking en je urine ziet er ineens bruin uit. Geen paniek — dit is een verwachte en onschuldige bijwerking. Maar nitrofurantoine heeft ook andere bijwerkingen die je moet kennen, waaronder een paar zeldzame maar serieuze. Dit artikel legt het allemaal uit.

Wat is nitrofurantoine?

Nitrofurantoine (ook bekend als Furadantine, het oudere merknaam dat velen kennen) is een antibioticum dat specifiek is voor de behandeling van urineweginfecties. Het werkt anders dan de meeste andere antibiotica: het remt meerdere enzymatische processen in de bacteriecel tegelijkertijd, wat het moeilijker maakt voor bacterien om resistentie te ontwikkelen.

Een belangrijk kenmerk van nitrofurantoine is dat het vrijwel niet in het bloed actief is — het concentreert zich in de urine. Dit maakt het effectief in de blaas, maar nutteloos bij infecties buiten de urinewegen (zoals een nierbekkenontsteking).

Toepassingen: – Acute ongecompliceerde cystitis (5 dagen) – Preventie van terugkerende blaasontstekingen (langdurige lage dosis profylaxe)

Bruine urine: is dat normaal?

Ja, volledig normaal. Nitrofurantoine kleurt de urine geel-bruin tot donkerbruin. Dit komt doordat het medicijn en zijn afbraakproducten een bruine kleur hebben die in de urine terechtkomt.

• De verkleuring begint doorgaans na de eerste of tweede dosis
• Ze verdwijnt vanzelf binnen 24-48 uur na stoppen van de kuur
• De verkleuring betekent niets over de ernst van je infectie of de werking van het middel
• Je hoeft er niets aan te doen

Leg dit altijd uit bij andere zorgverleners als je het middel nieuw begint — de bruine urine kan anders leiden tot onnodige aanvullende tests.

Maagklachten: de meest voorkomende bijwerking

Nitrofurantoine irriteert de maag. Misselijkheid, maagpijn en soms braken zijn de meest gerapporteerde klachten, bij 5 tot 15% van de gebruikers.

Wat helpt: – Neem nitrofurantoine altijd met eten in — dit vermindert de maagklachten aanzienlijk en verbeert ook de opname van het medicijn – De retardformulering (100 mg, tweemaal daags) geeft minder maagklachten dan de snelwerkende capsule (50 mg, viermaal daags) bij dezelfde totale dagdosis – Als de misselijkheid ondanks dit aanhoudt, overleg dan met je arts over overstappen op de retardvorm

Longbijwerkingen: zeldzaam maar serieus

Dit is de bijwerking die de meeste aandacht verdient, maar die relatief weinig mensen kennen. Nitrofurantoine kan de longen aantasten via twee mechanismen:

Acute longbijwerking (overgekoeligheidsreactie)

Treedt op in de eerste 2 tot 3 weken van gebruik. Kenmerken: – Kortademigheid, soms plotseling – Droge hoest – Koorts en spierpijn – Soms huiduitslag

Dit is een immuungemedieerde reactie. Bij stoppen van nitrofurantoine verdwijnen de klachten doorgaans snel (binnen dagen tot weken). De incidentie is geschat op 1 op 5.000 tot 1 op 15.000 kuurgebruikers — zeldzaam dus, maar relevant om te kennen.

Chronische longbijwerking (longfibrose)

Dit is de gevaarlijkere variant en treedt op bij langdurig gebruik — meestal profylaxe over meerdere jaren, niet bij een standaard kuur van 5 dagen. Kenmerken: – Sluipende kortademigheid die maanden duurt voor ze opvalt – Droge hoest – Op de long-HRCT (hoge resolutie CT) zijn tekenen van fibrose zichtbaar

Longfibrose is niet reversibel. Dit is de reden waarom langdurige nitrofurantoineprofylaxe regelmatige monitoring vereist.

Wanneer actie ondernemen: Meld elk nieuw begin van kortademigheid, aanhoudende droge hoest of pijn op de borst aan je huisarts, zeker als je nitrofurantoine slikt. Stoppen met het medicijn en verdere evaluatie zijn dan geindicieerd.

Perifere neuropathie: zeldzaam maar irreversibel

Bij langdurig gebruik (profylaxe gedurende maanden tot jaren) kan nitrofurantoine perifere neuropathie veroorzaken: schade aan de zenuwbanen in handen en voeten.

Symptomen: – Tintelingen of gevoelloosheid in handen en voeten – Brandend gevoel in de benen – Spierzwakte

Dit bijwerking is zeldzaam bij kuren van 5-7 dagen, maar relevant bij langdurige profylaxe. Het risico is hoger bij mensen met een verminderde nierfunctie (omdat het middel dan minder goed uitgescheiden wordt en stapelt).

Wie mag nitrofurantoine NIET gebruiken?

Dit is cruciaal. Er zijn duidelijke contra-indicaties:

Verminderde nierfunctie (eGFR < 45 ml/min)

Nitrofurantoine werkt door concentratie in de urine. Bij een slechte nierfunctie wordt het onvoldoende uitgescheiden in de urine — het werkzame middel bereikt de blaas niet in voldoende concentratie om effectief te zijn. Tegelijkertijd stapelt het zich op in het lichaam, wat het risico op toxiciteit verhoogt.

Vuistregel: bij eGFR < 45 ml/min is nitrofurantoine gecontra-indiceerd. De huisarts of apotheker controleert dit, maar het is goed om het te weten als je een nierziekte hebt.

Bij ouderen daalt de nierfunctie geleidelijk — controleer of nitrofurantoine nog geschikt is als je ouder bent en een antibioticum krijgt voor een blaasontsteking.

Bijna uitgerekend (zwangerschap vanaf 36 weken)

Nitrofurantoine mag niet gebruikt worden in het laatste deel van de zwangerschap (vanaf 36 weken). Er is risico op hemolytische anemie bij de pasgeborene, omdat de rode bloedcellen van de foetus nog niet voldoende enzymactiviteit (G6PD) hebben om het middel te verwerken.

In het eerste en tweede trimester is nitrofurantoine veilig en is het een van de weinige toegestane antibiotica voor blaasontsteking.

Glucose-6-fosfaat-dehydrogenase (G6PD) deficientie

Een zeldzame erfelijke enzymdeficientie. Bij G6PD-deficientie kan nitrofurantoine hemolytische anemie veroorzaken (afbraak van rode bloedcellen). Dit moet je weten als je uit een bevolkingsgroep komt met een hogere prevalentie van G6PD-deficientie (Mediterraan, Afrikaans, Midden-Oosten, Aziatisch).

Korte kuur vs langdurige profylaxe: een ander risicoprofiel

Het onderscheid tussen een korte kuur en langdurige profylaxe is essentieel bij nitrofurantoine.

Korte kuur (5-7 dagen)

• Bruine urine: ja, verwacht
• Maagklachten: mogelijk, verminderbaar met inname bij eten
• Longbijwerkingen: zeldzaam, acuut type is de zorg
• Neuropathie: niet verwacht bij korte kuur
• Risicoprofiel: overwegend veilig bij adequate nierfunctie

Langdurige profylaxe (maanden tot jaren)

• Chronische longfibrose: reeel risico, vereist monitoring
• Perifere neuropathie: reeel risico, vereist monitoring
• Regelmatige nierfunctiecontrole nodig
• Jaarlijkse longfunctietest of HRCT kan worden overwogen bij langdurig gebruik

Als je nitrofurantoine langdurig gebruikt als profylaxe, zorg dan dat je huisarts dit actief monitort. Bespreek eens per jaar of dit nog de beste optie is.

Hoe zit het met resistentie?

Resistentie tegen nitrofurantoine is in Nederland relatief laag: bij E. coli (de meest voorkomende verwekker van blaasontsteking) is de resistentie minder dan 2%. Dit is een voordeel boven trimethoprim, waarbij resistentie de afgelopen decennia is opgelopen. Het SWAB en NHG bevelen nitrofurantoine mede om deze reden aan als eerste keuze.

Interacties met andere medicijnen

• Probenecid en sulfinpyrazon (middelen bij jicht): verminderen de uitscheiding van nitrofurantoine via de nieren, verhoogde kans op toxiciteit
• Antacida met magnesium: kunnen de opname van nitrofurantoine verminderen — neem ze op afstand in
• Fluoroquinolonen (ciprofloxacine, norfloxacine): combinatie heeft geen farmacologisch voordeel bij blaasontsteking en wordt afgeraden

Samenvatting

Bruine urine is een verwachte, onschuldige bijwerking van nitrofurantoine. Maagklachten neem je weg door het medicijn met eten in te nemen. Longbijwerkingen en perifere neuropathie zijn zeldzaam bij korte kuren maar relevant bij langdurige profylaxe. Nitrofurantoine is gecontra-indiceerd bij eGFR < 45 ml/min en in het laatste deel van de zwangerschap. Resistentie is laag — een reden waarom het eerste keuze blijft in de NHG-richtlijn.

Bronnen

• NHG-richtlijnen — infectieziekten en antibioticabeleid — Nederlands Huisartsen Genootschap
• Farmacotherapeutisch Kompas: antibiotica en antivirale middelen — KNMP
• SWAB — Stichting Werkgroep Antibioticabeleid
• ECDC (2023). Antimicrobial resistance surveillance in Europe. European Centre for Disease Prevention and Control.
• RIVM — Infectieziekten — Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Stop nooit voortijdig met antibiotica zonder overleg met je huisarts.