Endometriose behandeling: van pijnstillers tot operatie

Je hebt de diagnose endometriose gekregen — of je verdenkt sterk dat je het hebt. Nu wil je weten: wat kun je eraan doen? Er bestaat helaas nog geen genezing voor endometriose, maar er zijn wel degelijk behandelopties die pijn verminderen, progressie vertragen en je kwaliteit van leven verbeteren. De juiste keuze hangt af van jouw klachten, de ernst van de aandoening en of je nu of later kinderen wilt. In dit artikel lopen we alle opties stap voor stap door.

Pijnstillers: de eerste lijn

NSAID’s (ontstekingsremmers)

Voor menstruatiepijn zijn NSAID’s zoals ibuprofen (400–600 mg, 3–4 keer per dag) en naproxen de meest effectieve pijnstillers. Ze remmen prostaglandinen — de stofjes die baarmoederkrampen en ontsteking veroorzaken. Begin idealiter al 1–2 dagen voor de verwachte menstruatie om het maximale effect te bereiken.

Paracetamol werkt minder goed bij menstruatiepijn omdat het geen ontstekingsremmer is. Bij lichte klachten kan het helpen, maar bij ernstige endometriosepijn is het vaak onvoldoende.

Opioïden worden soms voorgeschreven bij onbehandelbare pijn, maar zijn geen langetermijnoplossing vanwege het risico op afhankelijkheid en bijwerkingen.

Hormonale behandeling: onderdrukking van de cyclus

Het principe achter hormonale therapie bij endometriose is simpel: endometriosehaarden groeien onder invloed van oestrogeen. Door de cyclus te onderdrukken of oestrogeenspiegels te verlagen, verminder je de activiteit van de haarden en daarmee de pijn.

De anticonceptiepil (gecombineerd)

De gecombineerde pil is de meest gebruikte eerstelijnsbehandeling bij endometriose. Door de pil continu te slikken (zonder stopweek) onderdruk je de menstruatie volledig, wat pijn sterk vermindert. De pil remt ook de oestrogeenstimulatie van endometriosehaarden.

• Effectief bij matige klachten
• Veilig voor langdurig gebruik
• Geschikte keuze bij geen directe kinderwens

Dienogest (Visanne)

Dienogest (merknaam Visanne) is een progestine-only pil die speciaal is ontwikkeld voor de behandeling van endometriose. Het is in meerdere gerandomiseerde studies bewezen effectief in het verminderen van pijn en het verkleinen van endometriosehaarden.

• 2 mg per dag
• Vermindert menstruatie (soms spotting, soms amenorroe)
• Vergelijkbare effectiviteit als GnRH-analogen maar met minder bijwerkingen
• In Nederland vergoedbaar bij aangetoonde endometriose

Hormoonspiraaltje (Mirena/Kyleena)

Het hormoonspiraaltje geeft lokaal levonorgestrel af in de baarmoeder, waardoor het baarmoederslijmvlies atrofieert en de menstruatie afneemt of wegblijft. Het is effectief bij menstruatiepijn en bij endometriose in of rondom de baarmoeder.

GnRH-analogen: tijdelijke kunstmatige overgang

GnRH-analogen (zoals leuproreline / Lupron, nafareline of busereline) onderdrukken de aanmaak van oestrogeen door de hypofyse uit te schakelen. Dit veroorzaakt een tijdelijke, reversibele “chemische menopauze.”

Effecten: – Sterke pijnvermindering – Verkleining van endometriosehaarden – Menstruatie stopt volledig

Nadelen: – Ernstige overgangsklachten (opvliegers, droge vagina, stemmingswisselingen) – Botverlies bij gebruik langer dan 6 maanden — add-back therapie (lage dosis oestrogeen/progesteron) is dan noodzakelijk – Maximale gebruiksduur doorgaans 6–12 maanden – Niet geschikt als eerstelijnsbehandeling vanwege bijwerkingen

GnRH-analogen worden met name ingezet voor de operatie (om haarden te verkleinen) of bij ernstige ziekte die niet reageert op andere hormonale therapie.

Operatieve behandeling: laparoscopie

Wanneer is een operatie nodig?

Een laparoscopie wordt overwogen bij: – Onvoldoende effect van hormonale therapie – Grote endometriomen op de eierstokken (>3–4 cm) – Diepe infiltrerende endometriose met orgaanbetrokkenheid – Kinderwens en verminderde vruchtbaarheid

Excisie vs ablatie

Er zijn twee chirurgische technieken:

De NVOG en internationale richtlijnen (ESHRE) bevelen excisie aan boven ablatie voor diepe infiltrerende endometriose, omdat excisie een lagere kans op terugkeer geeft.

Endometriomen (cysten)

Endometriomen — cysten gevuld met oud bloed op de eierstokken — worden bij voorkeur verwijderd door excisie van de cystemand (cystectomie), niet door afzuigen. Cystectomie geeft minder recidief maar kan de eierstokfunctie licht verminderen.

Endometriose en vruchtbaarheid

Endometriose is aanwezig bij 30–50 procent van de vrouwen met subfertiliteit. Behandelopties bij kinderwens:

• Operatieve verwijdering van haarden en endometriomen kan de kans op spontane zwangerschap verbeteren, met name bij matige endometriose
• IUI (intra-uteriene inseminatie) kan worden overwogen bij lichte endometriose zonder ernstige anatomische verstoring
• IVF is de behandeling van keuze bij uitgebreide endometriose of na mislukken van andere behandelingen

Belangrijk: hormonale suppressietherapie vóór IVF verbetert de resultaten bij endometriose niet consistent en vertraagt alleen de behandeling. Dit wordt dus niet standaard aanbevolen.

Pijnmanagement buiten medicatie

Naast medicatie en operatie zijn er aanvullende strategies die klachten kunnen verlichten:

• Fysiotherapie — bekkenbodemfysiotherapie bij pijn bij seks of bekkenpijn
• Psychologische ondersteuning — chronische pijn heeft een grote impact op mentaal welzijn; CGT (cognitieve gedragstherapie) is bewezen effectief bij chronisch pijnsyndroom
• Warmte — warmtekruik of warmtepleisters bij acute menstruatiepijn kunnen verlichting geven
• Voeding — anti-inflammatoir dieet (mediterraans) wordt door sommige vrouwen als ondersteunend ervaren, al is het bewijs beperkt

Wanneer naar de huisarts?

• Je menstruatiepijn reageert onvoldoende op pijnstillers en heeft impact op je dagelijks leven
• Je hebt pijn bij seks, stoelgang of plassen rondom de menstruatie
• Je wilt weten of hormonale therapie (Visanne, pil, spiraaltje) iets voor jou is
• Je hebt een endometriose-diagnose en wil zwanger worden — vraag dan tijdig naar de opties
• Je hebt operatie gehad maar de klachten zijn teruggekeerd

Bronnen

• NVOG — Endometriose behandelrichtlijn en patiënteninformatie
• ESHRE Guideline on Endometriosis 2022
• Farmacotherapeutisch Kompas — Dienogest (Visanne)
• Dunselman GA et al. ESHRE guideline: management of women with endometriosis. Hum Reprod. 2014. PMID: 24127717
• NHG — Richtlijn Endometriose

Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je huisarts voor persoonlijk advies.