Blaasontsteking antibiotica: hoeveel dagen heb je nodig?

Je herkent het wel: pijn bij het plassen, een aanhoudende aandrang ook als je net geweest bent, soms wat bloed in de urine. Een blaasontsteking (cystitis) is vervelend en irritant, maar ook goed te behandelen. In dit artikel lees je precies wat de huidige richtlijnen zeggen over antibioticagebruik — inclusief wanneer je soms zonder kunt.

Wat is een blaasontsteking?

Een blaasontsteking is een infectie van de blaas, veroorzaakt door bacterien. In verreweg de meeste gevallen is de boosdoener Escherichia coli (E. coli, 75-80%), gevolgd door Staphylococcus saprophyticus (5-10%) en andere darmbacterien. Bij vrouwen is de urethra korter, waardoor bacterien makkelijker de blaas bereiken — vandaar dat vrouwen tot 30 keer vaker een blaasontsteking krijgen dan mannen.

Klassieke symptomen: – Branderige pijn bij het plassen (dysurie) – Frequente, dringende aandrang om te plassen – Troebele of stinkende urine – Soms bloed in de urine (hematurie) – Pijn in de onderbuik

Koorts en pijn in de flanken (zijkanten van de rug) kunnen wijzen op een bovenste urineweginfectie — een nierbekkenontsteking (pyelonefritis). Dat is een andere aandoening die anders behandeld wordt.

De NHG-standaard: eerste keuze behandelingen

De Nederlandse Huisartsen Genootschap (NHG) heeft een duidelijke standaard voor de behandeling van ongecompliceerde cystitis bij niet-zwangere vrouwen.

Eerste keuze: nitrofurantoine 5 dagen

• Dosering: 50 mg viermaal daags, of 100 mg retard tweemaal daags gedurende 5 dagen
• Werkzaamheid: hoge effectiviteit (>85%) bij gevoelige E. coli-stammen
• Voordeel: weinig resistentievorming op populatieniveau doordat het lokaal in de urine werkt en weinig systemische activiteit heeft
• Bijwerkingen: misselijkheid (neemt af bij inname met eten), bruine urine (normaal en onschuldig), bij langdurig gebruik zeldzame longbijwerkingen

Neem nitrofurantoine altijd met eten in — dit vermindert de maagklachten en verbetert de opname.

Eerste keuze: fosfomycine eenmalig

• Dosering: fosfomycine trometamol 3 gram, eenmalig als bruisgranulaat in water opgelost
• Werkzaamheid: vergelijkbaar met nitrofurantoine, iets lagere genezingspercentages bij sommige stammen
• Voordeel: uiterst eenvoudig (een zakje drinken), goede therapietrouw
• Bijwerkingen: milde maagklachten, diarree, hoofdpijn

Fosfomycine is bij uitstek geschikt voor mensen die moeite hebben met meerdere dagelijkse doses of bij wie de therapietrouw een punt van aandacht is.

Tweede keuze: trimethoprim 7 dagen

• Dosering: 300 mg eenmaal daags gedurende 7 dagen
• Wanneer: als nitrofurantoine en fosfomycine niet verdragen worden of als de kweek resistentie aantoont voor beide middelen
• Let op: trimethoprim mag niet gebruikt worden in de eerste 16 weken van de zwangerschap en is minder te verkiezen als eerste lijn vanwege hogere resistentiecijfers in sommige regio’s

Wanneer heb je misschien geen antibiotica nodig?

Dit is een interessante en wetenschappelijk relevante vraag. Meerdere gerandomiseerde studies (waaronder de ICUTI-studie) laten zien dat bij milde, ongecompliceerde cystitis bij verder gezonde vrouwen het afwachten met pijnstilling (ibuprofen) een aanvaardbaar alternatief is.

In Nederlandse context: de NHG-standaard vermeld dat bij milde symptomen en gezonde vrouwen zonder risicofactoren het alleszins bespreekbaar is met de huisarts of antibiotica direct nodig zijn. Richtlijn is echter dat als je antibiotica wil, ze beschikbaar zijn.

Wanneer je kunt overwegen af te wachten (alleen in overleg met huisarts):

• Je bent een gezonde vrouw zonder risicofactoren
• Symptomen zijn mild (lichte dysurie, geen koorts, geen flankpijn)
• Je bent niet zwanger
• Je hebt geen diabetes, nierziekte of immuunsuppressie

Wanneer je absoluut antibiotica nodig hebt:

• Koorts, koude rillingen
• Pijn in de flanken (verdacht voor pyelonefritis)
• Zwangerschap (zelfs asymptomatische bacteriurie moet bij zwangeren behandeld worden)
• Diabetes mellitus
• Immuunsuppressie
• Man met blaasontsteking (altijd nader onderzoek)
• Symptomen langer dan 7 dagen zonder verbetering
• Kind

Hoelang duren de klachten?

Met antibiotica: – Nitrofurantoine: de meeste vrouwen merken al na 24-48 uur verbetering. De volle kuur van 5 dagen afmaken is echter belangrijk om terugkeer te voorkomen – Fosfomycine: na 48-72 uur merkbare verbetering

Zonder antibiotica: – Spontane genezing treedt bij ongecompliceerde cystitis op in 25-50% van de gevallen binnen 7 dagen – De andere helft heeft na 7 dagen nog steeds klachten en heeft alsnog antibiotica nodig

Als de klachten na 3 tot 4 dagen antibiotica niet verbeteren, bel dan je huisarts. Mogelijk is de verwekker resistent, of is er toch sprake van een meer gecompliceerde infectie.

Urinekweek: wanneer doe je dat?

Een urinekweek bepaalt welke bacterie de infectie veroorzaakt en voor welke antibiotica die gevoelig is. Het routinematig afnemen van een urinekweek bij elke blaasontsteking is niet nodig, maar in sommige situaties is het verstandig:

• Terugkerende blaasontsteking (3 of meer episodes per jaar)
• Klachten die niet verdwijnen na de kuur
• Man met blaasontsteking
• Zwangerschap (altijd kweek)
• Verdenking op pyelonefritis
• Ongewone verwekker vermoed

De kweek met antibiogram duurt doorgaans 48-72 uur.

Terugkerende blaasontstekingen: wat kun je doen?

Veel vrouwen herkennen het patroon: na een infectie duurt het niet lang voor de volgende. Officieel spreken we van recidiverende cystitis bij 3 of meer episodes per jaar (of 2 in 6 maanden).

Niet-medicamenteuze preventie

• Veel drinken: minimaal 1,5-2 liter per dag om bacterien weg te spoelen
• Plassen na seksueel contact: verwijdert bacterien die tijdens de seks de urethra in zijn gebracht
• Lokale oestrogeencrème: na de menopauze worden de slijmvliezen dunner en kwetsbaarder; lokale oestrogenen verlagen het infectierisico aanzienlijk
• Cranberry-extract: bewijs is zwak en inconsistent — meerdere meta-analyses vinden geen significant effect. Geen officieel aanbevolen maatregel

Medicamenteuze preventie

Bij frequente recidieven kan de huisarts overwegen: – Doorlopende lage-dosis profylaxe: nitrofurantoine 50 mg ’s avonds gedurende 3-6 maanden – Zelfmedicatie: de patiënt krijgt een antibioticumrecept mee om zelf te starten bij een herkenbaar begin van een infectie – Post-coïtale profylaxe: een eenmalige dosis antibioticum na seksueel contact

Blaasontsteking bij mannen: een ander verhaal

Blaasontsteking bij mannen is zeldzaam en heeft een andere betekenis. Bij mannen worden urineweginfecties vrijwel altijd als “gecompliceerd” beschouwd, ook als de symptomen mild zijn. Mogelijke oorzaken zijn prostatitis (ontsteking van de prostaat), een urologische afwijking of een seksueel overdraagbare aandoening.

• Altijd urinekweek afnemen
• Langere kuur (7-14 dagen) is gebruikelijk
• Verwijzing naar uroloog bij recidief of onverklaard

Blaasontsteking in de zwangerschap

Cystitis tijdens de zwangerschap vereist altijd behandeling, ook als er geen symptomen zijn (asymptomatische bacteriurie). Onbehandelde bacteriurie in de zwangerschap verhoogt het risico op pyelonefritis (nierbekkenontsteking), vroeggeboorte en laag geboortegewicht.

• Altijd urinekweek
• Behandeling op geleide van kweekuitslag
• Nitrofurantoine mag in eerste twee trimesters, maar niet na 36 weken (risico op hemolytische anemie bij pasgeborene)
• Fosfomycine is ook in de zwangerschap veilig

Samenvatting

De NHG-standaard adviseert nitrofurantoine 5 dagen of fosfomycine eenmalig als eerste keuze bij ongecompliceerde cystitis. Bij milde klachten bij gezonde vrouwen is afwachten soms bespreekbaar. Klachtenverbetering treedt op binnen 24-48 uur met antibiotica. Urinekweek is niet altijd nodig, maar wel bij terugkerende infecties, mannen en zwangeren. Bij mannen is cystitis altijd gecompliceerd en vergt nader onderzoek.

Bronnen

• NHG-richtlijnen — infectieziekten en antibioticabeleid — Nederlands Huisartsen Genootschap
• Farmacotherapeutisch Kompas: antibiotica en antivirale middelen — KNMP
• SWAB — Stichting Werkgroep Antibioticabeleid
• ECDC (2023). Antimicrobial resistance surveillance in Europe. European Centre for Disease Prevention and Control.
• RIVM — Infectieziekten — Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Stop nooit voortijdig met antibiotica zonder overleg met je huisarts.