Malaria pil bijwerkingen: doxycycline vs Malarone vs Lariam vergeleken

Je gaat naar een malariagebied en je huisarts of reizigersgeneeskundige vraagt wat je voorkeur heeft. Drie opties liggen op tafel: doxycycline, Malarone of Lariam. Elk heeft zijn eigen profiel van effectiviteit, bijwerkingen en kosten. Dit artikel helpt je begrijpen wat je kiest — en waarom.

Malaria: een korte inleiding

Malaria wordt veroorzaakt door parasitaire protozoën van het genus Plasmodium, overgedragen via de beet van de vrouwelijke Anopheles-mug. De vier meest voorkomende soorten zijn:

• P. falciparum — de gevaarlijkste, dominant in Sub-Sahara Afrika
• P. vivax — meest verspreide, Afrika, Azië, Latijns-Amerika
• P. ovale en P. malariae — minder frequent, minder ernstig

Malariaprofylaxe is medicamenteus (pillen) maar nooit volledig zonder aanvullende bescherming: insectenwerende middelen (DEET of picaridin), kleding die armen en benen bedekt, muggennetten, voorkeur voor airconditioning.

Het LCR (Landelijk Coördinatiecentrum Reizigersadvisering) publiceert actuele reisadviezen per land en regio op lcr.nl — altijd de meest actuele informatie raadplegen voor je reis.

Optie 1: Doxycycline

Doxycycline is een tetracycline-antibioticum dat ook werkt als malariaprofylaxe — het remt de asexuele bloedvormen van de parasiet.

Effectiviteit

• 90-95% effectief bij correct gebruik in P. falciparum-gebieden
• Werkt ook in gebieden met chloroquineresistentie (meeste tropische landen)

Schema

• Start 1 tot 2 dagen voor aankomst in het malariagebied
• Dagelijks 100 mg innemen (tablet of capsule)
• Doorgaan tot 4 weken na terugkeer
• Het langere natraject (4 weken) is nodig omdat doxycycline bloedvormen doodt maar geen werkzame leverkuren heeft — P. falciparum heeft geen leverfase, maar P. vivax wel (die wordt dan niet door doxycycline afgedekt)

Bijwerkingen

Fotosensitiviteit — de bekendste bijwerking. De huid wordt gevoeliger voor UV-straling, wat tot ernstige zonnebrand kan leiden. Bij reizen naar zonnige tropische bestemmingen is dit een serieus aandachtspunt. SPF 50+ is verplicht, en vermijden van intensieve middagzon is sterk aangeraden.

Maagdarmklachten — misselijkheid, maagpijn en diarree komen voor bij 15-20% van de gebruikers. Innemen met een maaltijd en een vol glas water vermindert dit.

Oesofagitis — slokdarmirritatie door het rechtop blijven na inname niet naleven. Minstens 30 minuten rechtop na inname.

Vaginale schimmelinfecties — bij vrouwen kan doxycycline de vaginale flora verstoren, candida-infecties uitlokken.

Niet geschikt voor: – Kinderen jonger dan 8 jaar – Zwangere vrouwen – Personen met ernstige slokdarm- of maagproblemen

Kosten

Doxycycline is verreweg de goedkoopste optie: €0,10 tot €0,30 per dag. Voor een reis van 3 weken + 4 weken natraject (7 weken totaal): circa €5-15 voor de pillen zelf.

Optie 2: Malarone (atovaquon/proguanil)

Malarone is een combinatietablet van atovaquon en proguanil. Het werkt door de elektronentransportketen van de mitochondriën van de Plasmodium-parasiet te remmen, waardoor de parasiet geen energie kan aanmaken.

Effectiviteit

• 95-99% effectief bij P. falciparum, uitstekend bewijs
• Werkt ook bij chloroquineresistente stammen
• Geen werkzame activiteit tegen de hypnozoieten van P. vivax en P. ovale (leverfase) — dus bij bestemmingen met vivax ook na terugkeer alert zijn op late ziekte

Schema

• Start 1 tot 2 dagen voor aankomst
• Dagelijks 1 standaardtablet innemen (1 tablet = 250 mg atovaquon + 100 mg proguanil)
• Doorgaan tot slechts 7 dagen na terugkeer (voordeel ten opzichte van doxycycline!)
• Innemen met een vetrijke maaltijd of melk — dit verbetert de opname van atovaquon sterk

Bijwerkingen

Malarone is over het algemeen beter verdragen dan doxycycline:

• Maagdarmklachten (misselijkheid, buikpijn, diarree): bij 10-15%, doorgaans mild. Innemen met eten vermindert dit.
• Hoofdpijn: bij 5-10%
• Dromen (levendige dromen of nachtmerries): mild en zeldzaam, in tegenstelling tot Lariam
• Geen fotosensitiviteit
• Geen antibiotische bijwerking (niet geschikt of ongeschikt voor antibioticagevoelige situaties)

Geschikt voor: – Kinderen vanaf 11 kg lichaamsgewicht (kindertabletten) – Mensen met penicilline-allergie of ander antibioticumgebruik – Reizen waarbij fotosensitiviteit een probleem is (zonnige bestemmingen)

Niet geschikt voor: – Zwangere vrouwen (onvoldoende data) – Ernstige nierinsufficiëntie (eGFR < 30)

Kosten

Dit is het grootste nadeel van Malarone: €3 tot €5 per dag, afhankelijk van de apotheek en het gebruik van het merkproduct vs generiek (atovaquon/proguanil). Voor 7 weken (inclusief natraject): €140-245. Beschikbaar als zelfzorgmiddel bij de apotheek.

Optie 3: Lariam (mefloquine)

Mefloquine (merknaam Lariam) was decennialang een populaire malariaprofylacticum, maar heeft een sterk veranderd reputatie door de neuropsychiatrische bijwerkingen.

Effectiviteit

• 90-95% effectief bij P. falciparum in gebieden zonder mefloquineresistentie
• Werkzaam via een onvolledig begrepen mechanisme dat heem-polymerisatie remt

Schema

• Start 2 tot 3 weken voor aankomst — dit is een groot verschil. De pre-reis periode is langer om bijwerkingen vóór de reis te kunnen detecteren.
• Wekelijks 250 mg (1 tablet per week)
• Doorgaan tot 4 weken na terugkeer

Bijwerkingen

De neuropsychiatrische bijwerkingen zijn de reden waarom Lariam vrijwel wereldwijd is teruggedrongen als eerste keuze:

• Levendige of angstaanjagende dromen (25-35%)
• Angst, prikkelbaarheid, stemmingswisselingen (15-20%)
• Duizeligheid en evenwichtsstoornissen (10-20%)
• Depressie, paranoia, zelfs psychose (zeldzaam maar gedocumenteerd)
• Epileptische aanvallen (zeer zeldzaam)

Maagdarmklachten (misselijkheid, diarree) ook mogelijk.

Het is om bovenstaande redenen dat de EMA (Europees Geneesmiddelenbureau) in 2013 strenge waarschuwingen heeft toegevoegd aan de bijsluiter van mefloquine. In de VS heeft de FDA een “black box warning” geplaatst vanwege het risico op blijvende neuropsychiatrische effecten.

Wanneer wordt Lariam nog gebruikt?

• Alleen nog in specifieke gevallen: als doxycycline en Malarone gecontra-indiceerd zijn
• Bij mensen die het in het verleden goed hebben verdragen en er geen alternatief is
• In sommige armere landen als enige beschikbare profylaxe

Vergelijking op een rij

Wanneer kies je welke?

Kies doxycycline als:

• Je budget beperkt is
• De reis relatief kort is (kostenverschil met Malarone kleiner)
• Je niet al andere antibiotica nodig hebt
• Fotosensitiviteit geen groot probleem is (of je bereid bent strikt te beschermen)
• Je niet zwanger bent en ouder dan 8 jaar

Kies Malarone als:

• Je naar een zonnige bestemming gaat en fotosensitiviteit een bezwaar is
• Je maagd arm reactief bent
• De reis korter is (het 7-dagen natraject is een voordeel)
• Budget minder doorslaggevend is

Kies Lariam alleen als:

• Doxycycline en Malarone gecontra-indiceerd of onbeschikbaar zijn
• Je het eerder goed hebt verdragen

Resistentie per regio

De keuze van profylaxe hangt ook af van de resistentiesituatie in je bestemming:

• Chloroquineresistente gebieden (meeste tropische bestemmingen): doxycycline, Malarone of Lariam zijn nodig — niet chloroquine
• Mefloquineresistentie (Zuidoost-Azië, met name Thai-Myanmarbordergebied): Lariam werkt hier niet — kies doxycycline of Malarone
• Geen malariaresistentie (sommige delen van Midden-Amerika, Midden-Oosten): soms is chloroquine nog voldoende, maar dit wordt steeds zeldzamer

Raadpleeg altijd het actuele LCR-reisadvies voor jouw specifieke bestemming.

Aanvullende bescherming: nooit alleen pillen

Geen enkel profylacticum is 100% effectief. Aanvullende maatregelen zijn altijd nodig:

• DEET 30-50% (of picaridin 20%) op blootgestelde huid, ook overdag
• Permethrine-geïmpregneerde kleding bij hoog-risicogebieden
• Lange mouwen en broekspijpen na zonsondergang
• Goed muskietengaas of bednet (geïmpregneerd met permethrine)
• Airconditioning vermindert muggencontact
• Mug-spiralen of vaporisatoren in de slaapkamer

Samenvatting

Doxycycline is goedkoop maar geeft fotosensitiviteit en maagklachten. Malarone is duurder maar beter verdragen, zonder fotosensitiviteit, en heeft een korter natraject. Lariam wordt vanwege neuropsychiatrische bijwerkingen vrijwel niet meer aanbevolen als eerste keuze. Keuze hangt af van bestemming, reisduur, budget en persoonlijke factoren. Raadpleeg altijd het LCR-reisadvies en een reizigersgeneeskundige.

Bronnen

• LCR — Landelijk Coördinatiecentrum Reizigersadvisering
• Farmacotherapeutisch Kompas: reismedicatie — KNMP
• WHO (2023). International Travel and Health. World Health Organization. who.int
• RIVM — Reizigersvaccinaties en reisadviezen
• Hagmann SHF, et al. (2023). Travel medicine: current updates. Lancet Infectious Diseases.

Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je huisarts of een reizigersadviesbureau voor persoonlijk reisadvies.