Anticonceptiepil en gewicht — welke pil heeft het minste effect?

“Ik ben aangekomen sinds ik de pil gebruik.” Het is een van de meest gehoorde klachten over hormonale anticonceptie. Tegelijk zegt de wetenschappelijke literatuur dat er nauwelijks bewijs is voor gewichtstoename door de pil. Wie heeft er gelijk — jij of de wetenschap?

Het antwoord is: allebei een beetje. De ervaring van vrouwen is reëel, maar de mechanismen zijn genuanceerder dan je misschien denkt. In dit artikel duiken we in de wetenschap, de mogelijke oorzaken en — het meest praktisch — welke anticonceptiepillen het minste effect lijken te hebben op gewicht.

Wat zegt de wetenschap? De Cochrane review

De meest gezaghebbende analyse op dit gebied is een Cochrane review (Gallo et al.) die meerdere gerandomiseerde onderzoeken naar combinatiepillen en gewicht samenvoegde. De conclusie: er is geen overtuigend bewijs dat combinatiepillen leiden tot gewichtstoename in vergelijking met placebo.

Klinkt duidelijk, maar er zijn kanttekeningen:

• Veel studies in de review hadden methodologische beperkingen
• Gewicht werd niet altijd nauwkeurig gemeten over langere periodes
• De subjectieve ervaring van vrouwen verschilt van wat gemeten wordt op de weegschaal

Wat je ook tegenkomt in de literatuur: vrouwen die stoppen met de pil omdat ze menen te zijn aangekomen, verlezen niet altijd gewicht na het stoppen. Dit suggereert dat niet alle aankomst pil-gerelateerd is — maar dat betekent niet dat de pil geen rol speelt.

Mogelijke mechanismen: waarom voel je je anders?

Ook al is het bewijs voor directe vetopstapeling zwak, er zijn wel degelijk biologische mechanismen die kunnen verklaren waarom sommige vrouwen meer wegen of zich anders voelen in hun lichaam.

1. Vochtretentie

Dit is waarschijnlijk de belangrijkste verklaring voor korte-termijn gewichtstoename. Sommige progestagenen en oestrogenen beïnvloeden de vochthuishouding via het renine-angiotensine-aldosteronsysteem. Het resultaat: je lichaam houdt meer vocht vast, waardoor je een paar kilo zwaarder kunt wegen — zonder extra vet.

Dit voel je als een opgeblazen gevoel, zwellende enkels of borsten die gevoeliger aanvoelen voor de menstruatie. Vochtretentie is tijdelijk en verschilt per pilsoort.

2. Veranderd hongergevoel

Sommige progestagenen met androgene werking kunnen het insulinemetabolisme licht beïnvloeden en de eetlust verhogen. Dit is geen grote effect, maar als je al aan de grens van je energiebalans zit, kan een iets hoger hongergevoel over weken en maanden toch bijdragen aan gewichtstoename.

3. Insulineresistentie

Er zijn aanwijzingen dat sommige progestagenen de insulinegevoeligheid licht verminderen, wat kan bijdragen aan een iets hogere bloedsuiker en snellere vetopstapeling bij een calorieoverschot. Dit mechanisme is bescheiden bij normale doses, maar bij vrouwen die al gevoelig zijn voor insulineresistentie (bijvoorbeeld bij PCOS) kan het een rol spelen.

4. Veranderd energieniveau

Als je je door de pil vermoeider voelt, beweeg je misschien minder. Minder bewegen bij gelijkblijvende voedselinname leidt op termijn tot gewichtstoename — maar dat is dan indirect.

Vergelijking: welke pil heeft het minste effect op gewicht?

Drospirenon (Yasmin, Yaz) — licht voordeel

Drospirenon is een progestageen met een licht diuretisch effect (vergelijkbaar met spironolacton). Het blokkeert aldosteron, wat ervoor zorgt dat je minder vocht vasthoudt. In onderzoeken wordt drospirenon-bevattende pillen consistent geassocieerd met minder vochtretentie dan andere combinatiepillen.

Dit betekent niet dat je op Yasmin altijd afvalt of minder aankomt — maar de kans op het opgeblazen gevoel is kleiner. Voor vrouwen die gevoelig zijn voor vochtretentie kan dit een verschil maken.

Let op: Drospirenon verhoogt licht het risico op bloedstolsels (trombose), meer dan pillen met levonorgestrel. Bespreek dit risico altijd met je arts.

Pillen met lage androgene progestagenen — gunstig profiel

Progestagenen met een laag androgeen profiel beïnvloeden het insulinemetabolisme minder. Hiertoe behoren: – Desogestrel (o.a. in Marvelon, Mercilon, Cerazette) – Gestodeen (o.a. in Femodeen, Minulet) – Norgestimaat (o.a. in Cilest)

Vrouwen die gevoelig zijn voor androgene bijwerkingen (acne, vettig haar, en mogelijk meer honger) kunnen baat hebben bij een overstap naar een pil met een gunstiger androgeen profiel.

Pillen met levonorgestrel — meer androgene activiteit

Levonorgestrel heeft een hoger androgeen profiel. Bij gevoelige vrouwen kan dit een iets groter effect hebben op honger en metabolisme. Tegelijk is levonorgestrel al decennialang bewezen veilig en effectief, en treden bijwerkingen bij de meerderheid niet op.

Minipil (desogestrel/Cerazette) — wisselend

De minipil bevat alleen progestageen, geen oestrogeen. Dat elimineert oestrogeen-gerelateerde vochtretentie, maar de progestageen-effecten blijven. Sommige vrouwen vinden de minipil beter te verdragen qua gewicht; anderen hebben er juist meer last van.

De hormoonspiraal (Mirena) als alternatief

De hormoonspiraal geeft lokaal progestageen af (levonorgestrel) maar de systemische bloedspiegel is veel lager dan bij de pil. Hierdoor zijn systemische bijwerkingen — waaronder invloed op gewicht en stemming — aanzienlijk minder.

Onderzoek laat zien dat de hormoonspiraal niet geassocieerd is met gewichtstoename op populatieniveau. Voor vrouwen die consistent problemen hebben met de pil is dit een serieuze optie om te bespreken met je huisarts.

Wat te doen als je aankomt op de pil?

Stap 1: Registreer je gewicht gedurende 3 maanden

De eerste 1-3 maanden na het starten van een nieuwe pil is je lichaam aan het aanpassen. Kleine schommelingen zijn normaal. Pas als je gewicht na 3 maanden nog steeds stijgt en je voeding en activiteitsniveau gelijk zijn gebleven, is het de moeite waard om actie te ondernemen.

Stap 2: Overleg met je huisarts over wisselen van pil

Als je vermoedt dat de pil bijdraagt, bespreek dan of wisselen naar een pil met drospirenon of een ander progestageen een optie is.

Stap 3: Overweeg niet-hormonale alternatieven

Als je op meerdere pillen hebt geprobeerd en steeds hetzelfde ervaart, kan een koperspiraal (hormoonvrij) of een barrièremethode een betere keuze zijn.

Stap 4: Kijk kritisch naar leefstijlfactoren

Hormonale anticonceptie wordt vaak gestart in een periode dat ook andere dingen veranderen: stress, relaties, voedingspatroon, slaap. Het is de moeite waard om eerlijk te kijken of er ook andere verklaringen zijn.

Vergelijkingstabel: pilsoorten en gewichtseffect

Samenvatting

• De Cochrane review toont geen overtuigend bewijs voor directe vetopstapeling door de pil, maar de ervaring van vrouwen is reëel
• Vochtretentie, veranderd hongergevoel en insulineresistentie zijn mogelijke mechanismen
• Drospirenon (Yasmin, Yaz) heeft een licht diuretisch effect en wordt geassocieerd met minder vochtretentie
• Pillen met laag androgeen progestageen (desogestrel, gestodeen) hebben een gunstigere profiel
• De hormoonspiraal geeft systemisch weinig progestageen af en wordt nauwelijks geassocieerd met gewichtstoename
• Bespreek klachten altijd met je huisarts voordat je wisselt of stopt

Bronnen

• NHG-standaard Anticonceptie — Nederlands Huisartsen Genootschap
• Farmacotherapeutisch Kompas: Hormonale anticonceptiva — KNMP
• Skovlund CW, et al. (2016). Association of Hormonal Contraception with Depression. JAMA Psychiatry. doi:10.1001/jamapsychiatry.2016.2387
• Gallo MF, et al. (2014). Combination contraceptives: effects on weight. Cochrane Database. Cochrane Review
• NVOG — Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie

Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je huisarts of gynaecoloog voor persoonlijk advies.

Meer lezen

Minipil bijwerkingen desogestrel — volledig uitgelegd

6 min leestijd

Periode uitstellen op vakantie — hoe werkt het veilig met de pil?

6 min leestijd

Anticonceptiepil en depressie — risico’s per type pil

6 min leestijd