Inhoudsopgave
- Wat zijn ALAT en ASAT?
- ALAT (Alanine Aminotransferase)
- ASAT (Aspartaat Aminotransferase)
- Normaalwaarden ALAT en ASAT
- Oorzaken van verhoogde ALAT en ASAT
- Niet-alcoholische leververvetting (NAFLD/MASLD)
- Alcoholgebruik
- Medicijnen
- Virale hepatitis
- Auto-immuunhepatitis
- Hemochromatose
- Schildklierziekte
- Coeliakie
- Hartinfarct en hartfalen
- Ernstige sport en spierschade
- De ASAT/ALAT ratio: een diagnostisch hulpmiddel
- Aanvullende leverwaarden
- Wanneer naar de specialist?
- Wat kun je zelf doen?
Op je bloeduitslag staan twee afkortingen die je misschien al langer ziet: ALAT en ASAT. Ze zijn verhoogd. Of net op de grens. Wat betekent dat voor je lever? En wanneer moet je echt in actie komen?
ALAT en ASAT zijn enzymen die normaal gesproken in levercellen zitten. Wanneer levercellen beschadigd worden of afsterven, lekken deze enzymen in het bloed. Ze zijn daarmee een gevoelige indicator van levercelschade — maar ze vertellen niet altijd het hele verhaal.
Wat zijn ALAT en ASAT?
ALAT (Alanine Aminotransferase)
ALAT, ook wel ALT of SGPT genoemd, is een enzym dat vrijwel uitsluitend in levercellen voorkomt. Het is daardoor een leverspecifieke marker. Als ALAT verhoogd is, duidt dat vrijwel zeker op levercelschade.
ASAT (Aspartaat Aminotransferase)
ASAT, ook wel AST of SGOT, is minder leverspecifiek. Het zit in levercellen, maar ook in hartspiercellen, skeletspieren, nieren en rode bloedcellen. Een verhoogd ASAT kan dus duiden op leverschade, maar ook op spierschade of een hartinfarct.
Normaalwaarden ALAT en ASAT
| Waarde | Vrouwen | Mannen |
|---|---|---|
| ALAT | < 45 U/L | < 50 U/L |
| ASAT | < 35 U/L | < 35 U/L |
Let op: referentiewaarden variëren enigszins per laboratorium en de gebruikte methode. Gebruik altijd de referentiewaarden op jouw uitslag.
Gradering van verhoging:
- 1
- 3x normaal: licht verhoogd
- 3
- 10x normaal: matig verhoogd
- >10x normaal: sterk verhoogd (ernstige leverziekte)
Oorzaken van verhoogde ALAT en ASAT
Niet-alcoholische leververvetting (NAFLD/MASLD)
De meest voorkomende oorzaak van licht verhoogde leverwaarden in westerse landen. Vet hoopt op in levercellen, wat leidt tot milde ontsteking (steatohepatitis). Geassocieerd met overgewicht, diabetes type 2 en metabool syndroom.
Bij NAFLD is ALAT doorgaans licht verhoogd (1–3x normaal), ASAT iets minder.
Alcoholgebruik
Alcohol is een directe levergift. Zelfs matig alcoholgebruik kan leverwaarden verhogen. Bij significante alcoholinname is ASAT vaker en sterker verhoogd dan ALAT (zie hieronder over de ASAT/ALAT ratio).
Medicijnen
Een groot aantal geneesmiddelen kan leverwaarden verhogen, tijdelijk of bij overgebruik: – Paracetamol: bij overdosis of langdurig hoog gebruik (>3 gram/dag bij regelmatig alcohol) – Statines: licht verhoogde ALAT bij 1–3% van gebruikers; ernstige levertoxiciteit is zeldzaam – Antibiotica: met name amoxicilline/clavulaanzuur (augmentin), flucloxacilline – NSAID’s: ibuprofen, diclofenac bij langdurig gebruik – Antiepilecptica: valproaat, carbamazepine – Kruidensupplementen en natural supplements: soms onverwacht hepatotoxisch (groene thee extract, kava, comfrey)
Virale hepatitis
- Hepatitis A: acute infectie, ALAT kan stijgen tot 10–100x normaal
- Hepatitis B en C: chronische infectie, soms jarenlang symptoomarm met licht verhoogde waarden
- Epstein-Barr virus (klierkoorts) en cytomegalovirus: kunnen acute hepatitis veroorzaken
Auto-immuunhepatitis
Auto-immuunreactie tegen levercellen, vaker bij vrouwen. Kenmerkt zich door wisselend verhoogde leverwaarden, soms hoge gammaglobulinen en positieve auto-immuunantistoffen (ANA, SMA).
Hemochromatose
Erfelijke ijzerstapelingziekte waarbij te veel ijzer in de lever wordt opgeslagen. Kan leiden tot leverfibrose en cirrose. Diagnose via transferrinesaturatie en ferritine; bevestiging met genetisch onderzoek (HFE-gen).
Schildklierziekte
Zowel hypothyreoïdie als hyperthyreoïdie kunnen leverwaarden beïnvloeden. Een licht verhoogd ASAT kan een aanwijzing zijn voor spier- of levereffecten van schildklierproblematiek.
Coeliakie
Glutengerelateerde auto-immuunreactie in de dunne darm kan gepaard gaan met milde levertransaminaseverhoging (ALAT), die normaliseert na glutenvrij dieet.
Hartinfarct en hartfalen
ASAT is ook aanwezig in hartspiercellen. Bij een acuut myocardinfarct stijgt ASAT (en meer specifiek troponine, de voorkeurmarker voor hartschade). Hartfalen met leverstuwing verhoogt eveneens leverwaarden.
Ernstige sport en spierschade
Na intensieve krachttraining of een marathon kan ASAT sterk verhoogd zijn door afbraak van spierweefsel. ALAT stijgt dan nauwelijks. Doorgaans normaliseert dit binnen 48–72 uur.
De ASAT/ALAT ratio: een diagnostisch hulpmiddel
De verhouding ASAT ten opzichte van ALAT (ook wel De Ritis ratio) geeft aanwijzingen over de oorzaak van de leverbeschadiging:
| Ratio ASAT/ALAT | Mogelijke oorzaak |
|---|---|
| < 1.0 | Niet-alcoholische leverbeschadiging (NAFLD, virale hepatitis) |
| 1.0–2.0 | Niet-specifiek |
| > 2.0 | Alcoholgerelateerde leverschade |
| > 3.0 | Sterk suggestief voor alcoholische hepatitis |
Bij alcoholische leverschade is ASAT verhoogd doordat alcohol de mitochondriale functie schaadt (ASAT zit deels in mitochondriën), terwijl bij NAFLD en virale hepatitis de cytosolische ALAT meer vrijkomt.
Aanvullende leverwaarden
ALAT en ASAT zijn de meest gevoelige markers van levercelschade, maar niet de enige:
| Waarde | Wat het meet | Verhoogd bij |
|---|---|---|
| Gamma-GT | Galwegen, lever | Alcohol, galwegobstructie, medicijnen |
| Alkalische fosfatase (AF) | Galwegen, bot | Galstase, botziekte, zwangerschap |
| Bilirubine | Afbraakproduct hemoglobine | Leverfunctiestoornissen, hemolyse |
| Albumine | Synthese-eiwit | Laag bij ernstige leverschade |
| PT/INR | Stollingsfactoren (leversynthese) | Laag bij ernstige leverschade |
Een volledig leverenzymenpakket bevat doorgaans: ALAT, ASAT, gamma-GT, AF, bilirubine, albumine en totaaleiwit.
Wanneer naar de specialist?
Verwijzing naar internist of hepatoloog bij:
- ALAT of ASAT > 3x normaal aanhoudend na 3 maanden
- Verhoogde leverwaarden + icterus (gele verkleuring ogen/huid)
- Tekenen van leverinsufficiëntie (ascites, bloedingsneiging)
- Verhoogde leverwaarden + positieve hepatitisserologie
- Vermoeden van hemochromatose, auto
- immuunhepatitis of leverkankerverdachte afwijkingen op echo
- Cirrose of fibrose op basis van klinisch beeld en tests (FIB
- 4 score, leverechografie)
Rustig opvolgen bij:
- Licht verhoogde waarden (1
- 3x normaal) met duidelijke, aanpakbare oorzaak (overgewicht, alcohol, medicijn)
- Normalisering verwacht binnen 3 maanden na aanpak van oorzaak
Wat kun je zelf doen?
- Alcohol vermijden of sterk beperken (max 1–2 drankjes per dag, liefst vaker alcoholvrije dagen)
- Gewicht verliezen bij overgewicht: 5–10% gewichtsverlies verlaagt ALAT significant
- Paracetamolgebruik evalueren bij regelmatig gebruik >2 gram/dag
- Alle supplementen en kruidenmiddelen melden aan je arts
- Leverschermend medicijnengebruik terugkoppelen aan je voorschrijvend arts
Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je huisarts voor persoonlijk advies.
Bronnen
- NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement — Nederlands Huisartsen Genootschap
- Referentiewaarden bloedonderzoek — Nederlandse laboratoriumnormen
- Treskes RW, et al. (2021). Reference intervals for routine haematology and biochemistry. Annals of Clinical Biochemistry.
- RIVM — Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
- Farmacotherapeutisch Kompas — KNMP
Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg je huisarts voor de interpretatie van jouw bloeduitslag.